آری معــــــــــــماری

ارمنستان مهد هنر و تمدن کهن است و اقوام پیشدادی ساکن در آن مانند سوباریها ، هیتیتها ، مانداها ، هایا ساها، و اورارتوها درزمان خود ازنظر فرهنگی جز اقوام پیشرفته بوده اند . امامتأسفانه از آن فرهنگ و تمدن تنها تعداد انگشت شماری ویرانه از بناهای شهر ها و دژها برجای مانده اند .

با این همه ارمنستان یک موزه شناخته شده به شمار می رود . تعدد کلیساها ، دیرها ، زیارتگاه ها و چلیپاسنگها درآن حیرت آور است . تقریباًَ ۵ هزار کلیسا و زیارتگاه و ۲۰ هزار چلیپاسنگ دراین سرزمین کوچک وجود دارد ، و تقریباًَ همه آنها از سنگ ساخته شده اند ، تا جایی که ارمنستان به سنگستان نیز شهرت یافته است .تاریخ معماری ارمنی در حقیقت ، تاریخ توسعه و پیشرفت یک نوع ساختمان و کاربری خاص یعنی کلیساست . اما این بدان معنی نیست که قبل از رواج مسیحیت معماری دیگری در ارمنستان وجود نداشته است . هزاران سال قبل از ساخته شدن اولین کلیسا آثار بی شمار معماری با به کار گرفتن تکنیکهای زمان ساخته شده اند اما متأسفانه آثار باقیمانده از دوران قبل از مسیحیت تنها از سه دوره اورارتویی ، هلنیستی و رومی هستند ازجمله معبد گارئی ، دژهای شهر نظامی اورارتویی متعلق به قرن نهم تا ششم ق . م . معبد سوشی در اربوئی ، و تپه قرمز درنزدیکی در یاچه وان در معماری اورارتویی از قطعات عظیم سنگی برای زیرسازی و پی سازیهای دیوارها وستونهای چوبی معابد استفاده شده است .آثار باقیمانده از این دوران نشان دهنده شکوفایی معماری آن دوران اند ، اما ازبعد از انقراض امپراطوری اورارتویی تا زمان مسیحیت که ساختمانهای جدید ساخته شدند ، هیچ اثرمعماری دیگری در این سرزمین کشف نشده است . اززمانی که مسیحیت به صورت رسمی در ارمنستان رواج پیدا کرد. دوره معماری صدر مسیحیت آغاز و به بنای هزارن کلیسا منجر شد . کلیساهای ارمنی با توجه به مقیاس و خصوصیات ساختاری ، مشابهتهایی ظاهری و مقاطع زمانی پیدایش آنها در دسته بندی مختلفی قرار می گیرند . کوچکی بارزترین خصوصیت تقریباًَ همه کلیساهای ارمنی است . به طوری که در بزرگ ترین آنها فقط ۵۰۰ نفر می توانند شانه به شانه درکنار هم بایستند . با وجود تنوع بسیار زیاد طرحهای کلیساهای اولیه معماری ارمنی در قرون ۶ و ۷ میلادی با ترکیب ویژگیها و مصالح رایج به سبک خاصی دست یافت . که برخی آن را اولین سبک ملی در معماری مسیحیت می دانند . ویژگیهای ظاهری که کلیسای ارمنی را ازسایر کلیساها متمایز می کنند عبارت اند از :

[*]· همه کلیساهای ارمنی کاملاًَ از سنگ ساخته شده اند ، چرا که چوب در آن سرزمین کمیاب است . این سنگ از نوع توف آتشفشانی است که در ارمنستان فراوان و به رنگهای متنوع صورتی ، قرمز ، نارنجی و مشکی است . وزن آن کم و شکل پذیری اش راحت و مناسب کنده کاری است ، و ازهمه مهم تر در مجاورت هوا و با گذشت زمان سخت تر و بادوام تر می شود . همچنین از سنگ بازالت تیره در پی سازی سخت استفاده شده است .[*]· سقف کلیساها همگی طاق پوش اند . چون چوب دردسترس نبوده تا بامهای مسطح ساخته شود . به دلیل سنگین بودن سنگها ، سقفها قوسی ساخته شده اند و دیوارهای سنگی پایه قوسها قوی شده ودر نتیجه ساختمانها دیوارهای ضخیم و گشودگیهای کوچک دارند تا فشار و بار حاصل از قوسهای سنگی را مهار کنند .[*]· در پایان قرن ششم میلادی کلیساهای بدون گنبد غیر قابل تصور بود . گنبد در این ساختمانها روی یک سقف طاقدار با گلویی استوانه ای شکل قرار گرفته است رواج ساخت گنبد ، معماران را بر آن داشت تا ساختمانهایی با پلان مرکزی طراحی کنند . در طول تاریخ ارمنستان تحولات تاریخی مستقیماًََ برروند شکوفایی و حتی تنزل سطح معماری تأثیر گذاشته اند بدین ترتیب ، معماری ارمنستان به چهار دوره مشخص تقسیم میشود :[*]· قرن ۴-۷ میلادی ، مقارن با اختراع الفبای ارمنی و معروف به دوران طلایی معماری ارمنی ، که مهم ترین ویگیهای آن پلان مرکزی و استفاده اصولی ومنظم از گنبد سنگی برای دهانه میانی کلیساها و استفاده ماهرانه از مصالح ساختمانی همچون بلوکهای تراش داده شده و چیدمان منظم آنهاست .[*]· قرن ۹-۱۱ میلادی ، دوره پادشاهی با گرادونی ، که درمعماری آن تقلید از یادگارهای دوره اول و فرمهای جدید با ارتفاع و فضای بیشتر دیده می شوند .[*]· قرن ۱۲-۱۴ میلادی که دوره شکوفایی معماری و توسعه دیرها و صومعه ها بوده است .[*]· قرن ۱۷ میلادی ، که بعد از سه قرن رکود،نهضت احیای ملی به فرمان شاه عباس صفوی پا گرفت ، دراین دوره بناهای جدیدی ساخته و تعدادزیادی از بناهای قدیمی در ارمنستان و جلفای اصفهان مرمت شدند .

شکلهای معماری ارمنی

دردوران اولیه معماری ارمنی ،‌ابداعات و تجربیات ارزشمند بسیاری به طور همزمان به دست آمدند . به همین دلیل روند تاریخی پیشرفت و توسعه معماری ارمنی را نمی توان در یک ترتیب خطی و به دنبال هم قرارداد . معمولاًَ در بررسیهای معماری ، قبل از توجه به تزئینات و دکوراسیون ، به شکل سازه ای ساختمان توجه می شود و آثار معماری با توجه به شکل خارجی چیدمان فضایی و شکل عناصر سازه ای دسته بندی می شوند این طبقه بندی با توجه به شکل بناها و کلیساها ی ارمنستان وازهمه مهمتر پلانهای آنها به طور خلاصه چنین است :

1- بازیلیکا و کلیسای تک شبستانی که اولین شکل ساختاری کلیسا در ارمنستان است . در بعضی نمونه ها سه راهروو دربعضی دیگر یک راهروی اصلی در شبستان کلیسا وجوددارد پشتخان به انتهای شبستان کلیسا متصل است و یک ورودی سر پوشیده در جبهه روبه روی پشتخان تعبیه شده . همچنین یک پیش آمدگی محدب در انتهای شبستان و پیش آمدگیهای کوچک تربرای راهروهای جانبی پیش بینی شده است .

2- بازیلیکای گنبدی و کلیسای تک شبستانی گنبدی که نشان دهنده علاقه معماران ارمنی به طاق بندی و گنبد سازی است . گنبد به عنوان عنصر مرکزی در قرن ۵ میلادی برجرزهای باربر در دیوارهای شمالی و جنوبی تکیه داشت . در قرن ۷ میلادی تکیه گنبد روی چهارستون اصلی بود .

3- کلیسای پلان مرکزی که شکل پلان ، چهار پره با ۴ نبش محدب پیش آمده است و بارگنبد به وسیله نبشهای پیش آمده محدب بدون مداخله دیوارهای باربر تحمل می شود . از دیگر پلانهای مرکزی پلان چلیپایی در ابعاد کوچک است که نمای بیرونی هم فرم چلیپای یونانی را دارد . یک پلان دیگر فرم چلیپا به علاوه یک پیش آمدگی مضاعف در جبهه شرقی (سمت محراب در کلیسای مسیحی ) است .

4- پلان مربع با پشت بند طاقچه ای شکل دیگری از پلان چهار پره ای است ، پلان مربع با یک پیش آمدگی به شکل طاقچه با پلان نیم دایره و پوشش نیم گنبدی در وسط هر ضلع ، پیش آمدگیها حکم پشت بندهایی برای تحمل بار گنبد مرکزی رادارند که بر ۴ ستون آزاد تکیه دارد . کلیساها ۲ تالار اضافه شده به محراب دارند . گلویی گنبد گاهی ۸ ضلعی است .

5- سبک هریپسیمه یا پلان شعاعی ، شکل تکامل یافته پلان مرکزی و منحصر به ارمنستان است .پلان کاملاًَ متقارن فضای داخلی وسیعی ایجاد می کند گنبد با پنجره های مشبک کوچک ، گلویی هشت ضلعی مرتفع دارد .

6- پلان دایره ای طرح نهایی پلانهای مرکزی است .

7- درسبک گاویت یا جاماتون بخش پیش شبستانی به عنوان ورودی سرپوشیده به ورودی جبهه غربی به نام گاویت اضافه شده است . هر دو قوس متقاطع با هم به همراه چهار ستون باربر تکیه گاه سقف را تشکیل می دهند . نور گیر برای تهویه و تأمین روشنایی درمرتفع ترین نقطه سقف شبستان اصلی درمحل تقاطع طاقها –تعبیه شده است .

شکلهای سمبولیک در طراحی و معماری ارمنی صلیب : شکل صلیب در توسعه و پیشرفت معماری مسیحی شرقی و به خصوص معماری ارمنی اهمیت دارد . پلان اغلب کلیساها ترکیبی از شکلهای صلیبی است . در بناهای باپلان مرکزی اعم از دایره ای و چلیپایی ،محورهای تقارن آنها یک صلیب درست می کنند .

چلیپاسنگ (یا درزبان ارمنی ((خاچکار))):

خاچکارها منحصر به ارمنستان هستند . در یک تعریف مختصر ، تخته سنگهای تراش داده شده ای هستند که سطح آن کنده کاری شده و طرح پایه ان شکل یک صلیب است . کلمه ارمنی ((خاچکار)) ترکیبی است از دو کلمه ((خاچ)) به معنی صلیب و ((کار)) به معنی سنگ .

طراحی و ساخت چلیپانسنگها یک شاخه اصلی در هنرهای تجسمی ارمنی محسوب می شود . چلیپانسنگها هم از بازالت وهم از سنگ توف ساخته می شوند . روی آنها نقشهای پیچیده و تودرتویی کنده کاری و روی آن مطرح صلیب تعبیه می شود . شاخ و برگهای تزئینی فضای خالی بین آنها را پر می کند این کنده کاری ظریف و پیچیده به تکنیک خاصی نیاز دارد ، به عنوان مثال تزریق آب به وسیله رشته های ظریف در داخل بافت سنگ قبل از اینکه کنده کاری انجام شود . گروهی ازاین چلیپا سنگها با عنوان ((آمناپرکیچ )) یعنی نجات دهنده همگان به علت کنده کاری صحنه مصلوب شدن عیسی مسیح در قسمت بالایی آن ارزشمند و مردم آنها را شفا دهنده می دانند .

شکل و شمایل : درمعماری سخت ، سنگی و درونگرای کلیساهای ارمنستان در کنار ابعاد کوچک و بازشوها ی محدود حکاکیها و کنده کاریها درنماهای بیرونی ، میراث ماندگار دوران مسیحیت ارمنستان اند . این کنده کاریها اغلب حاوی تعابیر و تفاسیر داستانهای حواریون و روحانیون بعد از آنها از زندگی مریم مقدس و عیسی مسیح هستند .

در تزئینات اغلب کلیساهای ارمنی ، طرحهای تکرار شده ای از برگ و میوه درخت انگور و انار و شمایل حیوانات و کروبیان (بچه های بالدار) مشاهده می شوند که دراعتقادات مسیحیان معانی خاص خود را دارند .بعضی از این اعتقادات از دوران قبل از مسیحیت نشئت گرفته و بعداز مسیحیت به عظمت خداوند و قدرت عیسی مسیح ورازهای موجود در جهان هستی تعبیر شده در اعتقادات مردم ارمنستان حیواناتی چون گاو نر ، شیرو عقاب سمبول قدرت برتر و همیشه پیروز و بره سمبول فروتنی و آرامش و صلح است .